Osmanlı döneminde 1820 yılında yöredeki göçebe aşiretlerin yerleşmesiyle “Karacurun” adıyla kurulan köy, sonraki yıllarda başka aşiretlerin de gelmesiyle gelişmiş ve 1926 yılında 877 Sayılı Kanunla Şanlıurfa’ya bağlanarak “HİLVAN” adını almış ve İlçe merkezi olmuştur. İlçede belediyesi olan tek yerleşim yeri Merkez İlçedir, 1927 yılında kurulmuştur. İlçe merkezinin içme suyu şebekesi ve imar planı 1958 yılında yapılmıştır. Arapça asıllı bir kelime olan Hilvan’ın sözlük anlamı ‘Bağış’ olup, Meyveleriyle ünlü belde anlamına da gelmektedir.
İlçemiz Şanlıurfa’nın kuzeyinde, Şanlıurfa-Diyarbakır karayolu üzerinde olup, Şanlıurfa’ya 56 Km, Diyarbakır’a 130 Km uzaklıktadır. Doğusu Siverek İlçesi 38 Km, kuzeybatısında Atatürk Barajı Gölü 10 Km ve batısı Bozova İlçesi 50 Km ile çevrilidir.
İlçemizin rakımı 600 metre olup, en yüksek noktası 800 metre olan Korçik Tepesidir. İlçenin yüzölçümü 1278 Km2’dir.Fırat Nehri kıyısına yakın bölgelerde arazi kısmen engebeli  ve kayalıktır. Diğer kısımları ise düz ova görünümündedir.
Bazı köylerimizde eskiden yapılmış höyüklere rastlanılmaktadır. Bu höyüklerin arasının ova şeklinde olması nedeniyle çevre emniyetinin sağlanması amacıyla gözetleme yeri olarak yapıldığı sanılmaktadır. Ancak bu konuda her hangi bir arkeolojik çalışma yapılmadığından yapılış şekilleri hakkında elde bilimsel bir bilgi yoktur.